Futbol dizilişleri rehberi: 7 formasyonun sahada gerçekte ne yaptığı

Maç öncesi ilk 11 açıklandığında herkes aynı yere bakar: “Kaçlı oynuyoruz?” 4-2-3-1 mi, üçlü savunma mı, yoksa iki forvet mi? Bu üç rakam bize çok şey söyler ama bir o kadar da yanıltır. Çünkü maç başladığı an o düzgün çizgiler dağılır; bekler öne çıkar, kanatçılar içeri kat eder, forvet geriye düşer.

Yine de diziliş önemlidir. Takımın topu kaybettiği an nereye döneceğini, hangi oyuncunun hangi boşluktan sorumlu olduğunu belirler. Aşağıda en sık gördüğümüz yedi dizilişi, kâğıttaki hâlleriyle değil sahada gerçekten ne yaptıklarıyla anlatmaya çalıştım.

4-3-3: Sahayı genişleten diziliş

4-3-3’ü anlamanın en kolay yolu ortadaki adama bakmaktır. Savunmanın önündeki tek ön libero hem topu ilk alan hem de topu kaybettiğinizde ilk koşan oyuncudur. Guardiola’nın Barcelona’sında bu rolü Busquets oynuyordu ve pek dikkat çekmeden takımın bütün dengesini taşıyordu. Önündeki iki orta sahaya (o takımda Xavi ve Iniesta) rahatça hücuma katılma lüksünü veren de oydu.

Önde üç forvet olması, rakibin geriden oyun kurmasını zorlaştırır. Klopp’un Liverpool’u Salah, Firmino ve Mané ile rakip stoperleri neredeyse hiç rahat bırakmazdı. Kanatçılar çizgiye yapışınca saha genişler, bekler de onların arkasından bindirme yapar.

Asıl ilginç olan kısım, 4-3-3’ün topa sahipken başka bir şeye dönüşmesi. Bekler orta sahaya kadar çıktığında, merkez orta sahalar da hatların arasına girdiğinde takım çoğu zaman şuna benzer:

Bedeli de belli: Bekler bu kadar ileride olunca topu kaybettiğiniz anda kanat arkaları bomboştur. Kontra yiyen 4-3-3’lü takımların golleri genelde aynı yerden gelir. Ön libero tek başına sahanın genişliğini kapatamaz.

4-2-3-1: Herkesin bir planı var

Süper Lig maçlarını izleyen herkes bu dizilişi çok iyi tanır. 4-2-3-1’in sevilmesinin sebebi bir anlamda sigortalı olması. Savunmanın önünde iki orta saha var; biri hücuma çıksa bile diğeri yerinde kalıyor. İspanya 2010 Dünya Kupası’nı Busquets ve Xabi Alonso ikilisinin üzerine kurulu böyle bir yapıyla kazandı. Mourinho’nun Real Madrid’inde ise Xabi Alonso ile Khedira’nın önünde Özil oynuyordu ve 10 numaranın bu dizilişte neden bu kadar önemli olduğunu herkese gösterdi.

Dizilişin kalbi işte o 10 numara. Hatların arasında topu alan, dönen ve son pası veren oyuncu. Ondan verim alamıyorsanız önde santrfor yapayalnız kalır ve 4-2-3-1 hızla 4-5-1’e dönüşür. Kâğıtta hücumcu görünür ama sahada kimse ceza sahasına girmez.

4-2-3-1’de 10 numara yoksa elinizde bir diziliş değil, bir savunma planı vardır.

4-4-2: Eski moda değil, sadece dürüst

4-4-2’ye “eski” demek moda oldu ama bu dizilişin son on yılda yazdığı hikâyeler hâlâ en güzelleri arasında. 2015-16 sezonunda Leicester City, Vardy ve Okazaki’nin önde durmadan koştuğu sade bir 4-4-2 ile Premier Lig şampiyonu oldu. Simeone’nin Atlético Madrid’i yıllarca aynı iskeletle Barcelona ve Real Madrid’in arasına girdi. Biraz daha geriye gidersek Ferguson’un 1999’da üçlemeyi yapan Manchester United’ı da önde iki forvetle (Yorke ve Cole) oynuyordu.

4-4-2’nin gücü sadeliğinde. Herkes nerede durması gerektiğini bilir, iki dörtlü hat birbirine yakın kaldığında aralarından top geçirmek çok zordur. Zayıf noktası ise ortası. Merkezde sadece iki orta saha olduğu için üç orta sahalı bir rakip, topu uzun süre ayağında tutabilir. 4-4-2 oynayan takımlar bu yüzden çoğu zaman topu rakibe bırakıp kontra beklemeyi seçer.

3-5-2: Her şey kanat beklerde biter

Üç stoper, ortada üç kişi, önde iki forvet. Peki sahanın kenarları? Onlar tamamen iki kanat bekin sırtında. 3-5-2’de bu iki oyuncu hem bek hem kanatçı gibi oynar ve maç boyunca belki de sahada en çok koşanlar onlardır. Conte’nin Juventus’u Barzagli, Bonucci ve Chiellini’den oluşan üçlü savunmasıyla bu dizilişin ne kadar sağlam olabileceğini gösterdi. Yıllar sonra Inter’de de önde Lukaku ile Lautaro ikilisiyle aynı formülü şampiyonluğa taşıdı.

Dizilişin gizli avantajı orta saha. Rakip tek forvetle oynuyorsa üç stoperden biri rahatlıkla öne çıkıp oyunu kurabilir. Dezavantajı da kanat beklerin yorulduğu an ortaya çıkar. Son yarım saatte kanat bekleriniz geri dönemiyorsa beşli savunma bir anda üçlüye iner ve kanatlar boşalır.

3-4-3: Bir yenilgiden doğan şampiyonluk

3-4-3 denince akla ilk gelen hikâye Chelsea’den. 2016 Eylül’ünde Conte’nin Chelsea’si Arsenal deplasmanında 3-0 yenildi ve Conte dörtlü savunmadan vazgeçip üçlü savunmaya geçti. Sonrasında takım üst üste 13 maç kazandı ve sezonu şampiyon tamamladı. Moses ve Alonso kanat bek olarak bütün kenarı tek başlarına kapattı; önde Hazard ile Pedro, Diego Costa’nın iki yanında rahatça içeri kat edebildi.

3-5-2’nin hücumcu kardeşi gibi düşünebilirsin. Orta sahadan bir oyuncu eksilir, öne bir forvet eklenir. Önde üç oyuncuyla pres çok güçlenir ama merkezde kalan iki orta sahanın işi çok ağırdır. Rakip orta sahayı kalabalıklaştırırsa takım ikiye bölünebilir.

5-3-2: Kimse sevmez ama herkes oynar

5-3-2’yi aslında 3-5-2’nin savunma anı gibi düşünmek lazım. Oyuncular aynı; değişen tek şey kanat beklerin nerede durduğu. Kanat bekler stoperlerin yanına çekilince ceza sahası önünde beş kişilik bir duvar oluşur.

Büyük bir deplasmanda bir puan peşindeki takımların, ya da skoru korumak isteyen bir teknik direktörün son 20 dakikadaki hamlesi genelde budur. İzlemesi pek keyifli değildir ama işe yarar. Asıl risk topu kazandığınızda başlar. Rakip kaleye çok uzaksınızdır ve önde sadece iki forvet vardır. Hızlı forvetleriniz yoksa uzun toplar havada kaybolur ve top hemen geri gelir.

4-1-4-1: Orta sahaya kapıyı kapatmak

Pek çok 4-3-3 aslında savunma yaparken 4-1-4-1’e döner. Kanatçılar geri gelir, iki iç orta saha onlarla aynı hizaya girer ve rakibin önüne iki tane dörtlü hat çıkar. Guardiola’nın takımlarında topu kaybettikten sonraki ilk saniyelerde bu görüntüyü sık sık görürsünüz.

Bu dizilişin en sevdiği iş rakibin 10 numarasını oyundan düşürmek. Hatların arası o kadar dar ki top alacak alan kalmaz. Tek eksiği öndeki santrforun yalnızlığı. Kendi başına top saklayabilen, sırtı dönük oynayabilen bir forvetiniz yoksa takım topu ileride tutamaz ve sürekli geri çekilir.

Yan yana koyunca

Senin kadron hangisini ister?

Burada sık yapılan bir hata var: Önce diziliş seçip sonra oyuncuları zorla içine sokmak. Tersini yapmak gerek. Elindeki oyunculara bak, dizilişi onlar söylesin. Kadroya bakarken şu üç soru çoğu zaman yeterli:

1. 1En iyi üç oyuncum nerede oynuyor? Üç iyi kanatçı varsa 4-3-3 ya da 3-4-3. İki iyi forvet varsa 4-4-2 ya da 3-5-2. Parlak bir 10 numara varsa 4-2-3-1.
2. 2Bekler mi, kanat bekler mi? Doksan dakika aşağı yukarı koşabilecek iki kenar oyuncun yoksa üçlü savunmaya hiç girme.
3. 3Topu mu istiyorum, boşluğu mu? Topa sahip olmak istiyorsan 4-3-3 ya da 4-1-4-1. Rakibi bekleyip kontra atmak istiyorsan 4-4-2 ya da 5-3-2.

Arkadaşlarla kadro tartışırken en keyifli kısım da bu. Aynı oyuncularla iki farklı diziliş kurup hangisinin daha iyi oynayacağını tartışmak. DreamerBuild’i yaparken bu tartışmayı bir adım öteye taşımak istedim: Kadroyu kurmakla kalma, iki dizilişi birbirine karşı oynat ve ne olduğunu gör.